Terapia integracji sensorycznej pojawiła się w Polsce w latach 90-tych. Jej twórczynią była pochodząca z Ameryki Jean Ayres, pedagog specjalny, psycholog i terapeuta zajęciowy. Analizowała przyczyny problemów w uczeniu się w aspekcie neurofizjologii. W procesie prawidłowego rozwoju dziecka odkrywczyni metody wykazała znaczenie trzech najwcześniej dojrzewających, podstawowych systemów zmysłowych. Są to: system dotykowy, system czucia głębokiego – propriocepcja (czucie własnego ciała) oraz układ przedsionkowy (zwany zmysłem równowagi). Kształtowanie się procesów percepcji wzrokowej i słuchowej oraz ich koordynacji zależy od właściwej stymulacji przez bodźce dotykowe i przedsionkowo-proprioceptywne. Dzięki współdziałaniu wyżej wymienionych układów, prawidłowo funkcjonujący organizm jest w stanie rozwinąć nowe umiejętności.
Głównym zadaniem tej terapii jest dostarczenie kontrolowanej ilości bodźców sensorycznych, głównie przedsionkowych, proprioceptywnych
i dotykowych w taki sposób, że dziecko będzie spontanicznie formułowało reakcje adaptacyjne. Podczas specyficznych aktywności zachodzą relacje między procesami sensorycznymi a zachowaniem ruchowym. Dochodzi również do poprawy połączeń synaptycznych w ośrodkowym układzie nerwowym. Prawidłowa organizacja ośrodkowego układu nerwowego determinuje właściwe programowanie i przetwarzanie informacji sensorycznych w kolejnych relacjach dziecka
z otoczeniem. Podczas zajęć stosuje się takie ćwiczenia, które są stymulujące dla mózgu i jednocześnie są wyzwaniem dla ćwiczącego. Poziom tych ćwiczeń powinien być dostosowany do stopnia rozwoju dziecka. Ciągłe balansowanie na granicy możliwości jednostki poprawia organizację ośrodkowego układu nerwowego, a co za tym idzie wpływa na zmianę zachowania w sferze motorycznej i emocjonalnej, poprawę funkcji językowych i poznawczych oraz lepszą efektywność uczenia się. Integracja sensoryczna jest procesem neurologicznym organizującym wrażenia płynące ze środowiska i ciała w celu celowego działania. Gdy bodźce przepływają w zintegrowany i zorganizowany sposób, mózg może je wykorzystać w odpowiedni sposób do przyswajania wiedzy, tworzenia naszych zachowań, wyobrażeń dotyczących nas i otaczającego nas świata.
Zaburzenia przetwarzania sensorycznego objawiają się specyficznymi problemami z przetwarzaniem w mózgu odbieranych informacji przez zmysły z naszego ciała. Trudności w przetwarzaniu sensorycznych wrażeń zmysłowych mogą dotyczyć: zaburzeń dyskryminacji; zaburzeń motorycznych o podłożu sensorycznym (zaburzenia posturalne [kontrola ruchu i postawy], dyspraksja); zaburzeń modulacji sensorycznej (obniżona reaktywność, nadmierna reaktywność, poszukiwanie sensoryczne).
Do prawidłowego kształtowania się integracji sensorycznej największe znaczenie mają trzy bazowe układy zmysłowe: układ przedsionkowy, układ proprioceptywny, układ dotykowy.
UKŁAD PRZEDSIONKOWY: receptory wrażeń przedsionkowych znajdują się w uchu wewnętrznym. Układ przedsionkowy odpowiada za:
1. Kontrolowanie ruchów liniowych ( góra, dół, na boki) i rotacyjnych wykonywanych przez człowieka.
2. Odbieranie informacji związanych z działaniem siły grawitacji.
3. Orientację w położeniu ciała w stosunku do powierzchni Ziemi.
4. Informowanie ( OUN ) o położeniu głowy w stosunku do szyi i reszty ciała oraz do otaczającej przestrzeni.
5. Podtrzymywanie prawidłowego napięcia mięśniowego.
6. Wyzwalanie odruchów niezbędnych do utrzymania ciała w spoczynku.
7. Wyzwalanie odruchów ocznych i koordynacji pracy obu oczu.
8. Utrzymanie stałego pola widzenia podczas ruchów głowy.
9. Poczucie bezpieczeństwa grawitacyjnego.
10. Rozwój mowy.
UKŁAD PROPRIOCEPTYWNY: jego receptory znajdują się głównie w mięśniach, w stawach, więzadłach, ścięgnach i tkance łącznej. Układ proprioceptywny odpowiada za:
1. Poczucie obecności ciała, odczuwania ciężaru ciała i poszczególnych jego części w przestrzeni. 2. Wytwarzanie odruchów prostowania
i równowagi, które kształtują prawidłową motorykę i przyczyniają się do przeciwdziałania sile grawitacji.
3. Poruszanie częściami ciała bez udziału wzroku.
4. Wykonywanie swobodnych, precyzyjnych ruchów.
5. Percepcję ułożenia narządów jamy ustnej podczas mówienia.
6. Wytworzenie somatognozji.
7. Wykształcanie lateralizacji.
UKŁAD DOTYKOWY: informacje dotykowe trafiają do nas przez receptory znajdujące się w naszej skórze od głowy do palców u stóp. Układ ten ma wpływ na:
1. Poznawanie własnego ciała.
2. Wczesne poznawanie przedmiotów.
3. Różnicowanie bodźców dotykowych.
4. Rozwój emocjonalny.
WSPOMAGANIE DZIECKA W JEGO WŁASNYM DĄŻENIU DO SAMOROZWOJU
Zajęcia z integracji sensorycznej pomagają dziecku przetwarzać bodźce zmysłowe tak, aby stanowiły uporządkowaną całość. Przyczynia się to do poprawy percepcji, uczenia się, poczucia kompetencji i pewności siebie.
Terapia wspiera emocjonalne samopoczucie dziecka, pozwala opanować umiejętność wchodzenia w interakcje społeczne, a także umożliwia nabywanie umiejętności planowania, organizowania i świadomego działania. Osiągamy to poprzez pozytywną atmosferę na zajęciach, powstanie więzi emocjonalnej między dzieckiem a terapeutą, odpowiedni dobór zadań na miarę możliwości dziecka, wydłużaniu ich trwania oraz stopniowego włączania dziecka do coraz bardziej skomplikowanych form aktywności wymagających własnej inicjatywy i kreatywności.
LITERATURA:
1. Ayres A. Jean, Dziecko a integracja sensoryczna, Harmonia Universalis, Gdańsk 2015
2. Odowska-Szlachcic Bożena, Terapia integracji sensorycznej. Ćwiczenia usprawniające bazowe układy zmysłowe i korygujące zaburzenia planowania motorycznego. Zeszyt 1., Harmonia, Gdańsk 2020
3. Odowska-Szlachcic Bożena, Terapia integracji sensorycznej. Strategie terapeutyczne i ćwiczenia stymulujące układy: słuchowy, wzrokowy, węchu i smaku oraz terapia światłem i kolorami. Zeszyt 2., Harmonia, Gdańsk 2028
Anita Dębowiak
Terapeuta SI